Izabela Czartoryska i jej kolekcja dzieł sztuki w Krakowie

W 2016 roku, na dwa dni przed Nowym Rokiem, wicepremier Polski, minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński i książę Adam Karol Czartoryski podpisali w Warszawie w Zamku Królewskim ważną dla Polski umowę. Zgodnie z umową Fundacja Czartoryskich przekazała państwu kolekcje dzieł sztuki i starożytności książąt Czartoryskich, informuje strona krakowchanka.eu.

Fundacja Czartoryskich

Starożytny ród książęcy Czartoryskich wywodzi się z dynastii Giedyminowiczów, władców Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nawiasem mówiąc, w literaturze często można znaleźć różne pisownie tego nazwiska.

Czartoryscy byli znanymi mecenasami sztuki i literatury, wykształconymi mecenasami literatury i sztuki, znakomitymi politykami i autorami reform.

Rodową posiadłością rodziny książęcej było miasto Czartorysk (do 2021 roku miejscowość nosiła nazwę Stary Czartorysk, rejon maniewicki, obwód wołyński).

Rodzina posiadała kilka majątków w Ukrainie i w Polsce. Najbardziej znany jest pałac w Puławach, z którym bezpośrednio związana była księżna Izabela Czartoryska.

Książęta Czartoryscy posiadali bogatą bibliotekę z bardzo cennymi rzadkimi wydaniami. Na początku XIX wieku liczyła ona aż 15 000 woluminów. 

W 1801 roku Izabela Czartoryska założyła w Puławach pierwsze w Polsce muzeum. Znajdowała się w nim prywatna kolekcja zabytków, obrazów, innych dzieł sztuki i dawnych ksiąg, z których większość udało się zgromadzić samej księżnej.

Pod koniec XIX wieku kolekcja ta została przeniesiona do Krakowa. 

W 1991 roku książę Adam Karol Czartoryski założył Fundację Książąt Czartoryskich, która miała sprawować opiekę nad zbiorami Biblioteki i Muzeum Czartoryskich, a także chronić dawne nieruchomości rodziny.

Warto zaznaczyć, że kolekcja Czartoryskich została częściowo zniszczona i rozproszona po wojnie polsko-rosyjskiej i konfiskacie majątku szlacheckiego. Większość eksponatów udało się uratować i wywieźć do Paryża. W 1870 roku książę Władysław Czartoryski sprowadził kolekcję z powrotem do Krakowa. Podczas II wojny światowej wiele dzieł sztuki zaginęło w wyniku grabieży. To, co udało się odzyskać, stało się częścią Muzeum Narodowego w Krakowie.

W 1989 roku księciu Czartoryskiemu udało się odzyskać kolekcję dzieł sztuki na drodze sądowej.

Kolekcja starożytnej rodziny książęcej jest uważana za jedną z najcenniejszych w Polsce i obejmuje 86 000 eksponatów muzealnych, a także 250 000 rękopisów, starodruków, książek i dokumentów.

Księżna Izabela Czartoryska

Księżna była pisarką, kolekcjonerką, filantropką i bardzo wpływową osobą w życiu politycznym i kulturalnym Polski na przełomie XVIII i XIX wieku. Izabela Czartoryska wniosła wielki wkład w zachowanie polskiego dziedzictwa kulturowego.

Izabela Dorota z domu Fleming Czartoryska urodziła się 3 marca 1746 roku w Warszawie (niektóre źródła podają datę jej urodzenia na 31 marca 1745 roku). 

W młodym wieku dziewczynka straciła matkę, która zmarła przy porodzie. Izabela została oddana na wychowanie do babci.

W wieku 16 lat dziewczyna została wydana za mąż za księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego, wojskowego i męża stanu Rzeczypospolitej Obojga Narodów. 

Po ślubie para zamieszkała w Oleszycach. Zimą rodzina mieszkała w Pałacu Błękitnym w Warszawie. Izabela Czartoryska często wyjeżdżała z mężem za granicę. Podróżowała ona w stroju męskim. 

Czartoryscy prowadzili aktywne życie społeczne. Wspólnie występowali w przedstawieniach amatorskich na scenie teatru w Pałacu Kazimierzowskim.

Po urodzeniu pierwszego dziecka księżna przeobraziła się w piękną i pewną siebie kobietę.

Izabela Czartoryska miała wielu adorujących ją kochanków. Z niektórymi z nich miała dzieci. 

Znana jest historia o uczuciu księżniczki do jej kuzyna, króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Księżniczka miała z nim córkę Marię Annę. Mąż Izabeli, który również miał kochanki, również wiedział o tym związku.

Księżniczka miała związek z rosyjskim ambasadorem w Polsce, Nikołajem Repninem, aby osiągnąć cele polityczne.

Księżniczka była znana ze swojego mecenatu.

W celu szerzenia oświaty wśród ludności Izabela Czartoryska założyła szkołę podstawową, najpierw dla chłopców, a później dla dziewcząt. Napisała również i wydała książeczkę z modlitwami dla dzieci wiejskich podczas Mszy Świętej.

Główną pasją Izabeli Czartoryskiej była jednak sztuka, której poświęciła się do końca życia.

Puławy

Po pierwszym rozbiorze Polski Izabela Czartoryska osiadła w Puławach, gdzie znajdował się ich rodzinny majątek. To właśnie tam w 1801 roku założyła muzeum. Zbiory malarstwa i innych kosztowności mieściły się w dwóch budynkach – świątyni Sybilli i Domu Gotyckim.

Izabela Czartoryska przez całe życie kolekcjonowała zabytki, dawne księgi, obrazy i inne dzieła sztuki oraz sporządzała katalogi swoich zbiorów. Księżniczka pisała również wiersze.

Ze swoich podróży księżniczka zawsze wracała z jeszcze jednym przedmiotem do swojej kolekcji. A jej rodzina i przyjaciele wiedzieli, że najlepszym prezentem dla niej są obrazy i antyki. 

Księżniczka miała bardzo dobry gust i wszystko, co robiła, zamieniało się w sztukę. 

Puławy stały się prawdziwą perłą z niesamowitym parkiem i pięknymi budynkami. W świątyni Sybilli Izabela Czartoryska eksponowała dzieła sztuki znanych polskich postaci, przechowywano tam również pamiątki rodzinne. Natomiast w Domu Gotyckim mieściła się kolekcja dzieł sztuki zagranicznych autorów. 

Jak już wspomniano, cała kolekcja rodziny Czartoryskich nie zachowała się do dziś z powodu wojen, podczas których została częściowo rozgrabiona.

Kraków

Kolekcja dzieł sztuki i książek została przeniesiona do Krakowa w 1876 roku. Aby pomieścić eksponaty, Władysław Czartoryski zakupił część klasztoru Pijarów oraz trzy domy u zbiegu ulic Pijarskiej i św. Jana w Krakowie, które zostały połączone w jeden budynek. W wyniku przebudowy w latach 1879-1901 powstał piękny pałac z attyką i renesansową kolumnadą na dziedzińcu. Odbudowę pałacu i przekształcenie go w muzeum przeprowadził Maurycy Uradou, uczeń słynnego konserwatora Eugène Viollet-le-Duca.

Dziś Muzeum Książąt Czartoryskich jest integralną częścią Muzeum Narodowego w Krakowie. Adam Karol Czartoryski sprzedał kolekcję Czartoryskich państwu polskiemu za dość symboliczną kwotę.