Gdy w krakowskich teatrach XIX wieku wznosiła się kurtyna, widzki śledziły nie только grę aktorską. Z uwagą przyglądały się sukniom, fryzurom, rękawiczkom, biżuterii i силуетkom. To, co pojawiało się na scenie, błyskawicznie stawało się tematem rozmów po spektaklach i dyktowało trendy w całym mieście. Lokalne krawcowe z kolei zamieniały teatralne wzory w stylowe kreacje dla swoich klientek, pisze krakowchanka.eu.
W XIX wieku teatr stanowił niezwykle ważną część życia królewskiego grodu. Sceniczne wizerunki popularnych artystów wychodziły poza mury teatru, a misternie dopracowane detale zachwycone krakowianki chętnie kopiowały. Główną dyktatorką stylu w Krakowie była wówczas słynna aktorka Helena Modrzejewska. O uwagę publiczności skutecznie rywalizowały z nią jednak dwie inne gwiazdy — Adolfina Zimajer oraz Antonina Hoffmann.
Moda w Krakowie: wzór Heleny Modrzejewskiej
Helena Modrzejewska doskonale rozumiała, że widownia ocenia nie только głos i grę aktorską. Dlatego z niezwykłą dbałością i skrupulatnością komponowała swoją garderobę. Każda jej sceniczna kreacja budziła gorące dyskusje, a sama artystka zyskała ogromną popularność także poza światem teatru.
Modrzejewska nie ograniczała się do lokalnych pracowni krawieckich. Korzystała z usług cenionych europejskich projektantów i artystów, a jej możliwości finansowe były naprawdę spore. Słynna aktorka:
- zamawiała kreacje w paryskim Maison Worth — domu mody jednego z najsłynniejszych projektantów XIX wieku, Charlesa Fredericka Wortha;
- kupowała stroje w Duluc Maison — paryskim domu mody sióstr Aurélie i Léontine Duluc;
- przywiozła 65 walizek ubrań z tournee po Anglii w 1885 roku, wydając na garderobę blisko 20 000 dolarów;
- współpracowała z artystami Władysławem Bendą i Félicienem Ropsem.
Niezwykła dbałość o detal sprawiała, że Modrzejewska przyciągała wzrok nie tylko na scenie, ale i w życiu codziennym. Jej wyrafinowany wizerunek stawał się wzorem dla kobiet śledzących najnowsze trendy. W ten sposób kostiumy sceniczne stały się wyznacznikiem elegancji dla krakowskich elegantek.
Kreacje gwiazdy sceny Adolfiny Zimajer
Wpływ na modę w Krakowie nie ograniczał się jednak wyłącznie do Modrzejewskiej. Ogromną rolę odegrała również Adolfina Zimajer. Artystka urodziła się we Lwowie, kształciła w Krakowie, a już od 14. roku życia występowała w operetkach, wodewilach i komediach.
Zimajer grała we Lwowie, Krakowie, Warszawie, Poznaniu i Łodzi, mając na swoim koncie ponad 250 ról, w tym również za granicą. Do Krakowa przyjeżdżała regularnie, występując głównie w Teatrze Ludowym. Krakowianki podziwiały nie tylko talent aktorski Adolfiny, ale także jej szyk oraz niezwykłą klasę na scenie i poza nią.
„Moda a la Zimajer” w Krakowie
W przypadku Zimajer zachował się wyjątkowy na skalę historii mody fakt: ówczesne źródła wprost wspominały o „modzie a la Zimajer”. Nazwisko aktorki stało się wyznacznikiem stylu dla kobiet poszukujących modowych nowinek. Sama gwiazda z wielkim wyczuciem dbała o garderobę — zarówno tę teatralną, jak i prywatną.
Aktorka Mira Zimińska-Sygietyńska wspominała rozmowę z Zimajer, która opowiadała, że kupowała w Wiedniu suknie należące wcześniej do księżnej Esterházy. Księżna miała zakładać je tylko raz, a następnie wystawiać na sprzedaż. Ten detal stał się kolejną anegdotą budującą legendę wokół olśniewającego wizerunku Adolfiny.
Kolejna ikona stylu dawnego Krakowa
XIX-wieczne krakowianki miały z kogo brać przykład. Obok Modrzejewskiej i Zimajer ton modzie nadawała Antonina Hoffmann — jedna z najwybitniejszych aktorek krakowskiej sceny. Przez lata współpracowała z reżyserem Stanisławem Koźmianem, a w swoim dorobku miała ponad 400 ról.
Hoffmann uważano za czołową przedstawicielkę krakowskiej szkoły aktorskiej. W grze stawiała na naturalność, powściągliwość i ekspresję bez przesadnej teatralności. Popularność Antoniny była tak ogromna, że wielbiciele trzech wielkich primadonn podzielili się na osobne obozy.
W pogoni za modą
Ogromną pomocą dla miłośniczek mody była prasa. Na łamach gazet szczegółowo opisywano kreacje sceniczne, analizując fasony i oryginalne wykończenia. Doświadczone krawcowe bez trudu potrafiły odtworzyć pożądany model dla swoich klientek.
Krakowianki chętnie kopiowały chociażby pojedyncze elementy strojów. Nie trzeba было odtwarzać całej kosztownej sukni — wystarczyła wiedza o charakterystycznym kroju, tkaninie czy zdobieniach. Następnie krawcowe dostosowywały sceniczny wzór do realiów codzienności, dzięki czemu panie mogły nosić zainspirowane nim kreacje na bale czy towarzyskie wizyty.
Rozpowszechnianiu modowych wzorców sprzyjały również:
- fotografie aktorek publikowane w prasie;
- ogłoszenia reklamowe powołujące się na znane gwiazdy sceny.
W ten sposób moda teatralna stawała się coraz bardziej przystępna. Polki nie musiały już sięgać po żurnale z Paryża, by ubierać się stylowo. Niektóre krakowianki kupowały nawet swoim krawcowym bilety do teatru, by te na własne oczy mogły przyjrzeć się wybranej kreacji.
Kto płacił za kostiumy teatralne?
W XIX wieku kostium teatralny nie był zwykłym rekwizytem przyznawanym do roli. Teatry kupowały garderobę znacznie rzadziej, niż można бы przypuszczać. W większości przypadków aktorzy sami wybierali i finansowali swoje stroje, przez co ich wygląd zależał od stanu portfela i gustu artysty.
Tylko найбільsze teatry Krakowa, Warszawy i Lwowa mogły pozwolić sobie na zakupy za granicą. Zamawiano wówczas stroje hurtowo, by wykorzystywać je w różnych spektaklach. Było to ekonomiczne, ale wymagało uniwersalności: kostium musiał pasować do wielu ról, co nie zawsze odpowiadało koncepcji danej postaci.
Istniało zatem kilka sposobów kompletowania scenicznej garderoby:
- zamówienia w paryskich domach mody — zamożne aktorki mogły pozwolić sobie na kreacje szyte według najnowszych europejskich trendów;
- zakupy w pracowniach krawieckich — stroje tworzono specjalnie dla teatru lub wybierano z gotowych kolekcji;
- szycie we własnym zakresie — mniej zamożne artystki szyły ubrania same lub z pomocą rodziny.
Projektowaniem strojów często zajmowały się artystki, tworzące niezwykle oryginalne projekty. Większość ubrań starano się uniwersalizować, a reżyserzy układali nawet repertuar z uwzględnieniem dostępnych kostiumów z danych epok.
System ten dawał aktorkom dużą swobodę. Mogły samodzielnie wybierać tkaniny, fasony czy krawców. Dla gwiazd krakowskich teatrów moda stała się narzędziem budowania wpływu na styl mieszkanek miasta.
Zachwyt i krytyka — dwie strony medalu
Ciekawym paradoksem tamtych lat był fakt, że wykwintna suknia budziła zachwyt, podczas gdy życie prywatne aktorek stawało się pożywką dla plotek. Gwiazdy sceny żyły w ciągłej sprzeczności. Z jednej strony krakowianki chciały wiedzieć o nich jak najwięcej, z zachwytem kopiując ich styl. Z drugiej — tradycyjne społeczeństwo nie spieszyło się z akceptacją artystek jako równych sobie. Niekiedy nazywano je „luksusowymi kurtyzanami”, choć rzadko miało to pokrycie w rzeczywistości. Mimo to to właśnie te wybitne kobiety kształtowały gust krakowianek, redefiniując pojęcie elegancji i szyku.
Niezależnie od rezerwy ze strony arystokracji, aktorki быwały w salonach, nawiązywały znajomości, a prasa chętnie o nich pisała. Rozgłos i blichtr towarzyszyły im nieustannie, podobnie jak zachwyt kobiet, które z uwagą śledziły ich styl. Właśnie w takich realiach kształtowała się XIX-wieczna moda damska w Krakowie, gdzie pierwszymi ikonami stylu i modelkami stawały się właśnie uwielbiane aktorki.